प्रतिगृह्य च तत् सर्वम् उपानयम् उपाहृतम् | वानरान् सान्त्वयित्वा च सर्वान् एव व्यसर्जयत् || ४-३८-१

On receiving all those gifts brought in by the Vanara-s from Himalayas, Sugreeva dispersed them all with approbation. [4-38-1]

सभी वस्तुओं को स्वीकार करके और उन्हें लाकर, हनुमान ने वानरों को समझाया-बुझाया और उन सबको विदा कर दिया।

विसर्जयित्वा स हरीन् सहस्रान् तान् कृत कर्मणः | मेने कृतार्थम् आत्मानम् राघवम् च महाबलम् || ४-३८-२

On dispersing thousands of monkeys who have effectuated their errand of summoning all monkeys on the earth, Sugreeva deemed that his own aspirations and as well as those of that great-mighty Rama are achieved. [4-38-2]

यहाँ संस्कृत श्लोक का सरल हिंदी अनुवाद दिया गया है: उन हजारों वानरों को, जिन्होंने अपना कार्य पूरा कर लिया था, विदा करके, राम ने स्वयं को और महाबली राम को कृतार्थ माना।

स लक्ष्मणो भीम बलम् सर्व वानर सत्तमम् | अब्रवीत् प्रश्रितम् वाक्यम् सुग्रीवम् संप्रहर्षयन् || ४-३८-३ किष्किंधाया विनिष्क्राम यदि ते सौम्य रोचते |

Gladdening Sugreeva who is indomitably mighty and the indomitable one among all vanara-s, Lakshmana spoke these courteous words to him, "oh, gentle one, if it please you, make an exit from Kishkindha." [4-38-3, 4a]

लक्ष्मण ने, जो भीम के समान बलशाली थे, सभी वानरों में श्रेष्ठ सुग्रीव से प्रसन्न करते हुए, विनम्रतापूर्वक कहा, "हे सौम्य, यदि तुम्हें किष्किंधा से बाहर जाना रुचिकर लगे।"

तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा लक्ष्मणस्य सुभाषितम् || ४-३८-४ सुग्रीवः परम प्रीतो वाक्यम् एतत् उवाच ह | एवम् भवतु गच्छामः स्थेयम् त्वत् शासने मया || ४-३८-५

On hearing the courteous words of Lakshmana Sugreeva is extremely pleased and he indeed spoke this sentence to him, "So be it. Let us go. I remain biddable in your command." [4-38-4b, 5]

सुग्रीव ने लक्ष्मण की वह सुंदर बात सुनकर अत्यंत प्रसन्न होकर यह कहा: "ऐसा ही हो, मैं तुम्हारे आदेश का पालन करते हुए तुम्हारे साथ चलता हूँ।"

तम् एवम् उक्त्वा सुग्रीवो लक्ष्मणम् शुभ लक्षणम् | विसर्जयामास तदा तारा अद्याः च एव योषितः || ४-३८-६

Sugreeva speaking thus to Lakshmana, whose person itself is auspicious, then bade adieu to Lady Tara and the other female vanara-s. [4-38-6]

सुग्रीव ने शुभ लक्षणों वाले लक्ष्मण से ऐसा कहकर, तारा और अन्य स्त्रियों को विदा कर दिया।

एहि इति उच्छैः हरि वरान् सुग्रीवः समुदाहरत् | तस्य तद् वचनम् श्रुत्वा हरयः शीघ्रम् आययुः || ४-३८-७ बद्ध अंजलि पुटाः सर्वे ये स्युः स्त्री दर्शन क्षमाः |

Sugreeva shouted sharply saying, "come here," at the best monkey-adjutants and on hearing his call all of those monkeys that are spared to see the ladies of palace chambers have come there swiftly with their palms adjoined in supplication. [4-38-7]

सुग्रीव ने ऊँचे स्वर से "आओ" कहकर वानरों को पुकारा। यह सुनकर, जो भी स्त्री दर्शन के योग्य थे, वे सभी हाथ जोड़कर शीघ्र ही आ गए।

तान् उवाच ततः प्राप्तान् राजा अर्क सदृश प्रभः || ४-३८-८ उपस्थापयत क्षिप्रम् शिबिकाम् मम वानराः |

Then the king Sugreeva whose refulgence is kindred to that of sun has said to those vanara-s that have arrived there, "oh, vanara-s, immediately position my palanquin before me." [4-38-8b, 9a]

तब सूर्य के समान तेजस्वी राजा ने वहाँ आए हुए वानरों से कहा, "हे वानरों, मेरी पालकी शीघ्र ले आओ।"

श्रुत्वा तु वचनम् तस्य हरयः शीघ्र विक्रमाः || ४-३८-९ समुपस्थापयामासुः शिबिकाम् प्रिय दर्शनाम् |

On hearing his words those monkeys who are the adept ones in their agility right away brought an exquisite palanquin and readily started to position it at his nearby. [4-38-9b, 10a]

हनुमान की बात सुनकर, शीघ्रता से पराक्रमी वानर एक सुंदर पालकी ले आए।

ताम् उपस्थापिताम् दृष्ट्वा शिबिकाम् वानराधिपः || ४-३८-१० लक्ष्मण आरुह्यताम् शीघ्रम् इति सौमित्रिम् अब्रवीत् |

And on seeing palanquin positioned at his nearby the king of monkeys Sugreeva said to Saumitri, "you mount it, Lakshmana, be quick." [4-38-10b, 11a]

वानरों के राजा (सुग्रीव) ने जब उस पालकी को उपस्थित देखा, तो उन्होंने लक्ष्मण से शीघ्र उसमें बैठने के लिए कहा।

इति उक्त्वा कांचनम् यानम् सुग्रीवः सूर्य सन्निभम् || ४-३८-११ बहुभिः हरिभिः युक्तम् आरुरोह स लक्ष्मणः |

Saying so Sugreeva got into that golden carriage which in shine is like the sun and which has many monkey-carriers along with Lakshmana. [4-38-11b, 12a]

सुग्रीव ने ऐसा कहकर सूर्य के समान तेजस्वी सोने के रथ पर चढ़ाई की। वह रथ अनेक वानरों से युक्त था, जिस पर लक्ष्मण भी सवार हुए।

पाण्डुरेण आतपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि || ४-३८-१२ शुक्लैः च वाल व्यजनैः धूयमानैः समंततः | शंख भेरी निनादैः च वन्दिभिः च अभिवन्दितः || ४-३८-१३ निर्ययौ प्राप्य सुग्रीवो राज्य श्रियम् अनुत्तमाम् |

Sugreeva who achieved the kingdom of unexcelled magnificence has started out that magnificently to the high extolment of panegyrists, while a white royal-parasol spread overhead the palanquin, white fur-fans fanning him from all over, and while conch-shells are blowing loud and drums are drumming high. [4-38-12b, 13, 14a]

सुग्रीव ने उत्तम राजश्री प्राप्त कर, सफेद छत्र और पंखों से सुशोभित होकर, शंख और भेरी की ध्वनि तथा बंदियों के जयकारों के साथ बाहर प्रस्थान किया।

स वानर शतैः तीष्क्णैः बहुभिः शस्त्र पाणिभिः || ४-३८-१४ परिकीर्णो ययौ तत्र यत्र रामो व्यवस्थितः |

Sugreeva travelled thus surrounded with many hundreds of vanara-s, who look confrontational and who wielded weapons, to the place where Rama is staying. [4-38-14b, 15a]

वानरों की तीक्ष्ण तलवारों से घिरे हुए, वह वहाँ गए जहाँ राम विराजमान थे।

स तम् देशम् अनुप्राप्य श्रेष्ठम् राम निषेवितम् || ४-३८-१५ अवातरत् महातेजाः शिबिकायाः स लक्ष्मणः |

On reaching the province where Rama is staying in all his adoration to that place, the great-resplendent Sugreeva descended the palanquin along with Lakshmana. [4-38-15b, 16a]

वह महातेजस्वी राम, लक्ष्मण के साथ, उस श्रेष्ठ देश में पहुँचकर, जहाँ राम का निवास था, पालकी से नीचे उतरे।

आसाद्य च ततो रामम् कृत अंजलि पुटो अभवत् || ४-३८-१६ कृत अंजलौ स्थिते तस्मिन् वानराः च अभवन् तथा |

When Sugreeva reached Rama he stood still with adjoined-palms, and when he remained still with palm-fold all the other monkeys stood still with palm-fold. [4-38-16b, 17a]

राम के पास पहुँचकर हनुमान जी ने हाथ जोड़कर प्रणाम किया। तब हनुमान जी को इस प्रकार हाथ जोड़े खड़े देखकर सभी वानर भी वैसे ही खड़े हो गए।

तटाकम् इव तम् दृष्ट्वा रामः कुड्मल पंकजम् || ४-३८-१७ वानराणाम् महत् सैन्यम् सुग्रीवे प्रीतिमान् अभूत् |

Rama became exultant of Sugreeva on seeing the massive army of Vanara-s which is just like a vast lake plethoric with buds of lotuses. [4-38-17b, 18a]

तालाब के समान खिले हुए कमल को देखकर, राम सुग्रीव और वानरों की विशाल सेना से अत्यंत प्रसन्न हुए।

पादयोः पतितम् मूर्ध्ना तम् उत्थाप्य हरीश्वरम् || ४-३८-१८ प्रेम्णा च बहुमानात् च राघवः परिषस्वजे |

Raghava raised and tightly hugged the king of monkeys Sugreeva, who has prostrated himself with his head touching the feet of Rama, with care and credit. [4-38-18b, 19a]

यहाँ संस्कृत श्लोक का सरल हिंदी अनुवाद दिया गया है: पैरों पर गिरे हुए हरीश्वर को सिर से उठाकर, राघव ने प्रेम और बहुत सम्मान के साथ उन्हें गले लगा लिया।

परिष्वज्य च धर्मात्मा निषीद इति ततो अब्रवीत् || ४-३८-१९ निषण्णम् तम् ततो दृष्ट्वा क्षितौ रामो अब्रवीत् ततः |

After hugging Sugreeva that virtue-souled Rama then said to him, "be seated." Then on seeing Sugreeva who took seat on ground Rama spoke to him. [4-38-19b, 20a]

धर्मनिष्ठ राम ने उसे गले लगाकर बैठने को कहा। फिर उसे भूमि पर बैठा देखकर राम ने कहा।

धर्मम् अर्थम् च कामम् च काले यः तु निषेवते || ४-३८-२० विभज्य सततम् वीर स राजा हरिसत्तम |

"He alone is the king, oh, valiant Sugreeva, who always divides time for devoting himself to probity, prosperity and pleasure-seeking. [4-38-20b, 21a]

जो वीर पुरुष, हे हरि श्रेष्ठ, समय आने पर धर्म, अर्थ और काम का उचित रूप से सेवन करता है, वही सच्चा राजा है।

हित्वा धर्मम् तथा अर्थम् च कामम् यः तु निषेवते || ४-३८-२१ स वृक्ष अग्रे यथा सुप्तः पतितः प्रतिबुध्यते |

"If one devotes himself to pleasure-seeking alone, casting off the probity and like that the prosperity also, he is like the one who slept on a treetop who awakens only after falling down. [4-38-21b, 22a]

जो व्यक्ति धर्म, अर्थ और काम तीनों को छोड़कर केवल भोग-विलास में लिप्त रहता है, वह उस वृक्ष के समान है जो ऊपर से गिरा हुआ और सोया हुआ हो, और फिर जागता है।

अमित्राणाम् वधे युक्तो मित्राणाम् संग्रहे रतः || ४-३८-२२ त्रिवर्ग फल भोक्ता च राजा धर्मेण युज्यते |

"And the king who is bound up in eliminating unfriendly ones and bound up with forgathering friends, he will be enjoined with righteousness, and he even becomes the real enjoyer of the fruit of threefold virtues, namely dharma, artha, kaama - probity, prosperity and pleasures. [4-38-22b, 23a]

शत्रुओं का वध करने में कुशल, मित्रों को एकत्र रखने में तत्पर और धर्मानुसार अर्थ, काम, मोक्ष (त्रिवर्ग) का फल भोगने वाला राजा धर्म के मार्ग पर चलता है।

उद्योग समयः तु एष प्राप्तः शत्रु निषूदन || ४-३८-२३ संचिंत्यताम् हि पिंगेश हरिभिः सह मंत्रिभिः |

"Oh, enemy-eliminator, time for endeavour has come, oh, king of monkeys, let this be discussed along with your monkey-ministers." Thus Rama spoke to Sugreeva. [4-38-23b, 24a]

यह शत्रुनाशक, उद्योग का समय आ गया है। हे पिंगेश, वानरों और मंत्रियों के साथ मिलकर विचार करो।

एवम् उक्तः तु सुग्रीवो रामम् वचनम् अब्रवीत् || ४-३८-२४ प्रनष्टा श्रीः च कीर्तिः च कपि राज्यम् च शाश्वतम् | त्वत् प्रसादात् महाबाहो पुनः प्राप्तम् इदम् मया || ४-३८-२५

When Rama addressed him in this way, Sugreeva said these words to Rama, "oh, dextrous Rama, by your beneficence I have repossessed prosperity, popularity and this everlasting kingdom of monkeys which are actually mislaid. [4-38-24b, 25]

सुग्रीव ने राम से कहा, "हे महाबाहो, आपकी कृपा से मैंने खोई हुई लक्ष्मी, कीर्ति और चिरस्थायी वानर राज्य को पुनः प्राप्त कर लिया है।"

तव देव प्रसदात् च भ्रातुः च जयताम् वर | कृतम् न प्रतिकुर्यात् यः पुरुषाणाम् स दूषकः || ४-३८-२६

"Oh, god, by your and your brother's benevolence alone I regained what I lost, oh, victorious one among victors, and he who does not requite the favour that has been done for him will become the vitiator of probity among men. [4-38-26]

हे देव, आपकी कृपा और भाई की विजय से प्राप्त वरदान से, जो पुरुष उपकार का बदला नहीं चुकाता, वह निंदनीय है।

एते वानर मुख्याः च शतशः शत्रु सूदन | प्राप्ताः च आदाय बलिनः पृथिव्याम् सर्व वानरान् || ४-३८-२७ ऋक्षाः च वानराः शूरा गोलांगूलाः च राघव | कांतार वन दुर्गाणाम् अभिज्ञा घोर दर्शनाः || ४-३८-२८

"These are the hundreds of vanara chiefs, oh, enemy-subjugator, who have just returned on forgathering all of the forceful vanara-s on earth. [4-38-27]

यहाँ संस्कृत श्लोक का सरल हिंदी अनुवाद दिया गया है: हे शत्रुहंता! ये वानर श्रेष्ठ और सैकड़ों की संख्या में बलवान वानरों को पृथ्वी से लेकर आ गए हैं। ये भालू, वानर और लंगूर वीर हैं, जो घने और दुर्गम वनों को अच्छी तरह जानते हैं और भयंकर दिखते हैं।

देव गन्धर्व पुत्राः च वानराः काम रूपिणः | स्वैः स्वैः परिवृताः सैन्यैः वर्तन्ते पथि राघव || ४-३८-२९

"Oh, Raghava, the legatee of Raghu, those vanara-s with dreadful appearance, and who are the experts in permeating the impenetrable forests, woodlands and impassable mountains are coming. And the bears, monkeys and brave baboons who are the children of gods and gandharva-s, and who change their guise just by their wish are halfway through on their path duly fenced round with one's own forces. [4-38-28, 29]

हे राघव, देवता, गंधर्व पुत्र और इच्छानुसार रूप बदलने वाले वानर, अपनी-अपनी सेनाओं से घिरे हुए मार्ग में विचरण कर रहे हैं।

शतैः शत सहस्रैः च कोटिभिः च प्लवंगमाः | अयुतैः च आवृता वीरा शंकुभिः च परंतप || ४-३८-३० अर्बुदैः अर्बुद शतैः मध्यैः च अन्तैः च वानराः | समुद्राः च परार्धाः च हरयो हरि यूथपाः || ४-३८-३१ आगमिष्यन्ति ते राजन् महेन्द्र सम विक्रमाः | मेघ पर्वत संकाशा मेरु विन्ध्य कृत आलयाः || ४-३८-३२

"Oh, king, some of the fly-jumpers that are arriving are with a hundred-legion, some with a hundred-thousand legion, and even some with millions of legions, while the some are on the way with specific legions like aayuta-s, shanku-s. And oh, valiant one Rama, some with legions of arbuda-s, and some with hundreds of arbuda-s, some with madhya-s, and some with antaH-s are coming. Some more are coming with samudra-s and some with paraardha-s legions of monkeys. Oh, enemy-flamer Rama, the legions of monkeys along with their monkey commanders who are viable to Mahendra in valour, and who compare with massive clouds and mountains, and who domiciled on Mt. Meru and Mt. Vindhya will be coming in your service. [4-38-30, 31, 32]

हे राजन, इंद्र के समान पराक्रमी, मेघों और पर्वतों जैसे विशाल, मेरु और विंध्य पर्वतों पर निवास करने वाले वानर सेनापति, लाखों-करोड़ों की संख्या में आकर आपकी सहायता करेंगे।

ते त्वाम् अभिगमिष्यन्ति राक्षसम् योद्धुम् आहवे | निहत्य रावणम् युद्धे हि आनयिष्यन्ति मैथिलीम् || ४-३८-३३

"Those vanara-s who are combative in wars, and those who can fetch Maithili on eliminating Ravana in war, will be approaching you soon." Thus Sugreeva informed Rama. [4-38-33]

वे तुम्हें युद्ध में रावण से लड़ने के लिए आएँगे। युद्ध में रावण को मारकर वे जानकी को वापस ले आएँगे।

ततः समुद्योगम् अवेक्ष्य वीर्यवान् हरि प्रवीरस्य निदेश वर्तिनः | बभूव हर्षात् वसुधा अधिप आत्मजः प्रबुद्ध नील उत्पल तुल्य दर्शनः || ४-३८-३४

Then on seeing the perfect effort made by the prominent one among all monkeys, Sugreeva, who is operating under his control, the eyes of valorous prince Rama are widened in jubilance, like the well-bloomed blue-lotuses. [4-38-34]

तब पराक्रमी वानरराज के आदेश का पालन करते हुए, राजा के पुत्र ने उद्यमी सेना को देखकर, खिले हुए नीले कमल के समान सुंदर आँखों वाले, आनंद से भर गए।